“Kusur oranı nasıl hesaplanır?” sorusunun kısa cevabı şudur: matematiksel bir formülü yoktur. Oran, olayın oluş şekli, tarafların yükümlülükleri ve bu yükümlülüklerin kazayla bağlantısı üzerinden gerekçeyle kurulur. Bu rehber, oranın hangi adımlarla oluştuğunu ve işverenin hangi durumlarda tam (%100) kusurlu sayılabildiğini anlatır. Kavramın temelleri için önce iş kazasında kusur oranı rehberine bakabilirsiniz.
Kusur oranı bir formülle hesaplanmaz
Mevzuatta “şu ihlal şu kadar puandır” diyen bir tarife bulunmaz. Teknik değerlendirme, hâkimin kusur takdirine dayanak olacak olguları ortaya koyar; oranlar ise bu olguların gerekçeli bir ağırlıklandırmasıdır. Denetlenebilir bir kusur dağılımı şu adımlarla kurulur:
| Adım | Sorulan soru |
|---|---|
| 1. Oluş | Kaza nasıl meydana geldi? Tutanak, tanık, kamera ve olay yeri bulguları birbiriyle örtüşüyor mu? |
| 2. Taraflar | Olayda kimlerin yükümlülüğü vardı? İşveren, alt işveren, çalışan, İSG profesyonelleri, bakım firması, ekipman sağlayıcısı. |
| 3. Yükümlülük | Her taraf için hangi yükümlülük hangi maddeden doğuyordu? (6331 s.K. m.4, m.17, m.19, m.23 vb.) |
| 4. İhlal | Bu yükümlülük yerine getirildi mi? Belge ile saha birbirini doğruluyor mu? |
| 5. İlliyet | Tespit edilen her ihlal kazaya gerçekten yol açtı mı? |
| 6. Ağırlık | Hangi ihlal kazayı başlattı, hangisi önleyebilecekken önlemedi? |
| 7. Oran | Ağırlıklar, gerekçesiyle birlikte orana dönüştürülür. |
İşverene %100 kusur hangi durumlarda verilir?
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; önlemleri almak kadar, uygulanmasını izlemek ve denetlemek de bu yükümlülüğün parçasıdır (6331 s.K. m.4/1; TBK m.417/2). Çalışanın davranışında kusur bulunamayan veya çalışanın davranışı doğrudan işverenin yarattığı koşulların sonucu olan dosyalarda, kusurun tamamı işveren tarafında toplanabilir. Tipik durumlar şunlardır:
- Tehlike hiç belirlenmemişse. Kazaya yol açan tehlike risk değerlendirmesinde yer almıyorsa veya değerlendirme hiç yapılmamışsa (6331 s.K. m.10).
- Ekipman güvensiz teslim edilmişse. Koruyucusu sökülmüş, kilitleme sistemi devre dışı bırakılmış veya periyodik kontrolü yapılmamış bir makinede çalıştırılma.
- Eğitim verilmemiş veya işe özgü değilse. İmzalı genel bir eğitim formu bulunması, çalışana o işin tehlikesinin anlatıldığını göstermez (6331 s.K. m.17).
- Uygun KKD verilmemişse. Kişisel koruyucu donanımın hiç verilmemesi, işe uygun olmaması veya kullanımının denetlenmemesi.
- Aykırılık alışkanlık hâline gelmişse. Talimata aykırı çalışma yöntemi, yöneticilerin bilgisi dahilinde süreklilik kazanmışsa, bu artık çalışanın bireysel tercihi değil, işyerinin fiilî çalışma yöntemidir.
- Üretim baskısı varsa. Güvenli yöntemin uygulanmasına süre veya kadro bakımından imkân tanınmayan iş organizasyonu.
- Çalışanın durumu gözetilmemişse. İşe yeni başlamış, deneyimsiz, genç veya özel politika gerektiren grupta yer alan çalışanın gözetimsiz bırakılması (6331 s.K. m.4, m.17).
Çalışana kusur payı ne zaman verilir?
Çalışanın da yükümlülükleri vardır: aldığı eğitim ve talimatlara uygun çalışmak, ekipman ve KKD’yi doğru kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfi olarak devre dışı bırakmamak (6331 s.K. m.19). Ancak çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (6331 s.K. m.4/3). Bu yüzden çalışana pay verilebilmesi için genellikle şu dört koşulun birlikte bulunduğu gösterilmelidir:
- Tehlike risk değerlendirmesinde belirlenmiş ve önlemi tanımlanmıştır.
- Çalışana işe özgü eğitim verilmiş, anlaşılırlığı ölçülmüştür.
- Gerekli ekipman ve KKD verilmiş, çalışır durumdadır.
- Uygulama sahada izlenmiş ve aykırılıklara müdahale edildiği kayıt altındadır; buna rağmen çalışan bilerek aykırı davranmıştır.
Kurgusal karşılaştırma: aynı kaza, iki farklı dosya
Bir paketleme hattında çalışan, sıkışan ürünü almak için konveyörün koruyucu kapağını açar ve eli tahrik ünitesine kaptırılır. Olay aynıdır; dosyadaki belgeler farklıdır.
| Tespit | Dosya A | Dosya B |
|---|---|---|
| Kapak kilitlemesi | Yok; kapak açıkken hat çalışıyor | Var; çalışan kilidi bantla devre dışı bırakmış |
| Sıkışma talimatı | Yazılı talimat yok | Enerji kesme ve kilitleme talimatı panoda asılı |
| Eğitim | Genel eğitim formu | Hatta özgü uygulamalı eğitim, imzalı ve sınavlı |
| Saha denetimi | Kayıt yok; ustabaşı yöntemi biliyor | Haftalık kontrol kayıtları, daha önce aynı çalışana yazılı uyarı |
| Değerlendirme | İşveren tarafı %100 | İşveren tarafı %70, çalışan %30 |
Dosya B’de bile işverene pay kalmasının nedeni, kilitlemenin bantla devre dışı bırakılabilir olması ve bunun denetimde fark edilmemesidir. Oranlar yalnızca yöntemi göstermek içindir; her dosyada somut olgulara göre ayrıca değerlendirilir.
Rapordaki oranı denetlemek için 6 soru
- Olayın oluş şekli açıkça yazılmış mı, çelişkili beyanlar tartışılmış mı?
- Her tarafın yükümlülüğü madde numarasıyla gösterilmiş mi?
- Her ihlal için kazayla bağlantı kurulmuş mu?
- Çalışana pay verilmişse, işverenin izleme ve denetim yükümlülüğü tartışılmış mı?
- Asıl işveren, alt işveren ve üçüncü kişiler birbirinden ayrılmış mı?
- Oranların gerekçesi yazılmış mı, yoksa yalnızca rakam mı verilmiş?
Bu sorulardan birine “hayır” cevabı veriliyorsa, rapor teknik olarak tartışmaya açıktır. İtiraz süresi ve yöntemi için rapora itiraz rehberine bakabilirsiniz.